Çin, Avrupa ve Ayaklanmaların Toplumsal Mantığı

Çin ve Avrupa, uzun bir isyanlar ve ayaklanmalar tarihine sahiptir. Köylüler, kent yoksulları ve toplumun dışına itilmiş gruplar, tarih boyunca vergi yüküne, sömürüye, kıtlığa ve siyasal başarısızlıklara karşı defalarca ayaklanmıştır. İki ayrı medeniyet arasındaki fark, toplumların nasıl örgütlendiği, ayaklanmaların kime yöneldiği ve ayaklanmalar başarılı olduğunda ya da bastırıldığında neyin değiştiğidir.

Devlet Yapısı ve Toplumsal Hiyerarşi

İmparatorluk Çin’i, erken dönemlerden itibaren merkezi ve bürokratik bir devlet tarafından yönetilmiştir. Siyasal otorite tek merkezde toplanmıştır  ve toprak üzerindeki denetim süreklilik göstermektedir. Meşruiyet, ortaya çıkan sonuçlara göre değerlendirilmektedir. Diğer bir ifadeyle, devlet düzeni sağladığı, kıtlığı önlediği ve yönetimi beceriyle yürüttüğü sürece otoritesi kabul edilmektedir. Bu işlevler yerine getirilemediğinde ise, halkın onayı olup olmadığına bakılmaksızın, meşruiyetin kaybolduğu düşünülmektedir.

Yönetici tabaka, devlet aygıtı içine yerleşmiş memurlardan ve yerel düzeyde etkili ailelerden oluşmaktaydı. Bunun altında ise, imparatorluğun vergi yükünü taşıyan geniş bir köylü nüfusu bulunuyordu. Eşitsizlik kalıcıydı, ancak toplum hukuken özerk sınıflar halinde örgütlenmemişti. İmparatorluk Çin’inde klanlar, loncalar ve yerel birlikler vardı. Ancak bunlar, siyasal anlamda özerk kurumsal yapılar olarak işlev görmüyordu. Hukuken korunan ortak haklara sahip değillerdi ve devletle pazarlık yapabilecek kurumsal güçleri yoktu. Siyasal otorite, imparatorluk bürokrasisi tarafından doğrudan kullanılıyordu. Köylülerin, tüccarların ya da kentlerin çıkarlarını devlet karşısında temsil eden özerk kurumlar yoktu. Bu nedenle siyasal süreç, toplumsal gruplar arasında müzakereyle değil, yukarıdan aşağıya idari kararlarla işliyordu.

Avrupa, farklı koşullar altında gelişti. Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra siyasal güç parçalandı. Krallar, soylular, kilise, kentler ve daha sonra parlamentolar aynı anda yetki iddiasında bulundu. Toplumsal gruplar, hukuken tanınmış zümreler, loncalar ve belediyeler içinde örgütlendi. Çatışmalar ve çalkantılar, bu parçalı yapı içinde yaşandı ve çoğu zaman yönetici düzenin tamamen yıkılması yerine, pazarlık yoluyla çözümler üretildi.

Yukarıda dile getirilen temel farklar, ayaklanmaların niteliğini belirledi. Ancak bu farkların açık biçimde ayırt edilebilmesi, ancak uzun tarihsel dönemler geriye dönük olarak incelendiğinde mümkün hale gelmektedir.

Erken İmparatorluk Çin’i: Ahlaki Düzeltme Olarak Ayaklanma

Çin’deki en erken büyük toplumsal ayaklanmalardan biri, Han Hanedanlığı’nın son dönemlerinde ortaya çıktı (MS 2. yüzyılın sonları). Bu dönemde toprak, giderek güçlü ailelerin elinde toplanmıştı. Köylüler ağır vergiler, zorla çalıştırılma, sık sık yaşanan kıtlıklar ve yaygın idari yolsuzluklarla karşı karşıyaydı. Merkezi yönetim yardım sağlamakta zorlanıyor, yerel yöneticiler ise çoğu zaman baskıcı ya da etkisiz görülüyordu.

Sarı Sarıklılar Ayaklanması (184–205), ağırlıklı olarak yoksul köylülerden destek aldı. Hareketin liderleri, Daoizm’den gelen dini fikirleri kullandı. Söz konusu dini fikirler özellikle “Büyük Barış Yolu” (Taiping Dao) olarak bilinen öğretiye dayanıyordu. Bu anlayışa göre, doğa ile toplum birbirine bağlıydı. Kıtlık, hastalık ve siyasal düzensizlik, hanedanın ahlaki olarak yozlaştığını ve Çin düşüncesinde doğa, ahlak ve siyasal düzeni birlikte temsil eden “Gök”ün (Tian) yönetim yetkisini geri çektiğine işaret ediyordu.

Daoizm’in farklı kollarını doğru tespitlere dayalı analiz yapabilmek için önemlidir. Daodejing ve Zhuangzi gibi metinlerle ilişkilendirilen klasik felsefi Daoizm, yönetimin mümkün olduğunca sınırlı olmasını, müdahalesizliği (wu wei) ve toplumun kendiliğinden düzenlenmesini savunur. Bu gelenek, toplu siyasal hareketlenmeden çok, siyasal hayattan geri çekilmeye yönelmiştir.

Sarı Sarıklılar hareketini etkileyen Daoizm ise, dini ve kıyametçi bir gelenekti. Genellikle Büyük Barış Yolu (Taiping Dao) olarak adlandırılır. Bu anlayış, toplumsal ve doğal düzenin bozulmasını yöneticilerin ahlaki başarısızlığının bir sonucu olarak yorumluyordu. Kolektif eylemi, Gök, toplum ve siyasal otorite arasındaki uyumu yeniden kurmanın bir aracı olarak görüyordu. Hiyerarşiyi ya da yönetimi bütünüyle reddetmiyordu. Ancak, başarısız bir yönetimin yerine kozmik düzene uygun yeni bir düzenin kurulmasını savunuyordu.

Bu inanç sistemi içinde ayaklanma, imparatorluk yönetimi fikrinin kendisine karşı bir başkaldırı olarak değil, bozulan dengeyi ve düzeni yeniden kurmak için gerekli bir adım olarak görülüyordu. Ayaklanma, Han devletini önemli ölçüde zayıflattı ve hanedanın çöküşünü hızlandırdı (Han Hanedanlığı’nın resmî sonu 220). Ardından, uzun bir siyasal parçalanma dönemi başladı. Hareketin amacı, kurumları değiştirmek ya da yeni siyasal haklar oluşturmak değildi. Başarısız olduğu düşünülen bir yönetimin yerine ahlaki ve kozmik açıdan meşru kabul edilen yeni bir düzen getirmekti.

Köylülerin asıl karşı çıktığı şey, imparatorluk otoritesinin kendisi değildi. Tepki, ahlaki ve idari başarısızlıktan sorumlu görülen yerel ve merkezi yöneticilere yönelmişti. Hedef, mülkiyete ya da hukuki ayrıcalıklara dayalı bir egemen sınıf değil, devletin düzgün işlememesiydi. İmparatorluk düzeni, yeniden tesis edilecek düzenin çerçevesi olarak kabul edilmeye devam ediyordu.

Ortaçağ Avrupa’sı: Feodal Düzen İçinde Ayaklanma

Ortaçağ Avrupa’sında, toplumsal şikâyetlerle dini dili birleştiren ayaklanmalar da ortaya çıktı. Bu tür çalkantılar özellikle kriz dönemlerinde görüldü (12.–14. yüzyıllar). Genellikle savaş, vergi artışları, kıtlık ya da nüfus şokları tarafından tetiklendiler. Çoğu zaman ilahi adalet, günah ve ceza gibi Hıristiyan düşüncesine ait kavramlara dayandılar. Bu çerçevede, 1251’de ortaya çıkan Çobanlar Haçlı Seferi ile zor dönemlerde yaygınlaşan kıyametçi ya da tövbe temelli halk hareketleri, dinî söylemin toplumsal hoşnutsuzlukla birleştiği ayaklanmalara örnek teşkil eder.

Ortaçağ Avrupa’sında ayaklanmalar genellikle yerel ölçekte kaldı ve kısa sürede bastırıldı. Hedefleri, siyasal düzenin tamamı değil, köylülerin derebeyleri için ücretsiz çalışmaya zorlanması, yeni vergiler ya da yerel yöneticilerin keyfi uygulamaları gibi somut sorunlardı. Fransa’daki Jacquerie Ayaklanması (1358) ya da İngiltere Köylü Ayaklanması (1381) gibi geniş katılımlı hareketler, toprak sahipleri ve krallık görevlileri tarafından dayatılan belirli yüklerin kaldırılmasına odaklandı.

Bu örneklerde ayaklanma, krallığa ya da siyasal düzenin kendisine değil, feodal aracı güçlere yönelmişti. Köylüler, monarşinin meşruiyetini sorgulamak yerine, toprak sahipleri ve vergi toplayıcıları tarafından dayatılan yükümlülüklere karşı çıkıyordu. Amaç, yönetici düzenin yerine yenisini koymak değil, belirli toplumsal ve ekonomik baskılardan kurtulmaktı.

Han Hanedanlığı’nın son dönemindeki Çin ayaklanmalarından farklı olarak, Ortaçağ Avrupa’sındaki bu isyanlar krallığı devirmeyi ya da mevcut siyasal çerçeveyi ortadan kaldırmayı hedeflemiyordu. Krallık otoritesi ve siyasal süreklilik, var olduğu ölçüde, ayakta kalmaya devam etti. Çatışma, yönetimin temel ilkesine doğru değil, feodal aracı katmanlara doğru yönelmişti.

14. Yüzyılda Kriz ve Ayrışma

Avrupa’da yaklaşık aynı dönem (14. yüzyılın ortaları), ağır toplumsal ve ekonomik sarsıntılarla geçti. Kara Veba’nın (1347–1351) ardından nüfus hızla azaldı. Emek ilişkileri değişti ve köylülerin toprak sahiplerine karşı yerine getirmek zorunda olduğu ücretsiz çalışma ve vergi yükleri daha da baskılayıcı hale geldi. Yöneticiler, mevcut hiyerarşileri korumak için vergi artışlarına ve emek denetimine başvurdu. Bu politikalar yaygın huzursuzluklara yol açtı.

Bu dönemin en önemli örneklerinden biri Fransa’daki Jacquerie Ayaklanması’dır (1358). Ayaklanma, savaş vergileri, soyluların aşırı talepleri ve Yüz Yıl Savaşları’nın (1337–1453) yol açtığı yıkım nedeniyle köylüler arasında biriken öfkenin sonucuydu. İsyancılar malikânelere ve soylu otoritesinin yerel simgelerine saldırdı. Ayaklanma sert biçimde bastırıldı ve Fransız monarşisinin siyasal yapısı ayakta kaldı.

İngiltere’de de benzer bir tablo ortaya çıktı. İngiltere Köylü Ayaklanması (1381), Kara Veba’dan sonra devletin her yetişkinden eşit miktarda alınan vergileri art arda koyması ve işçi ücretlerini zorla sınırlamaya çalışması sonucu patlak verdi. Ayaklanma, çok sayıda köylü ve kentli işçinin Londra’ya yürümesine yol açtı. Göstericiler, köylülerin toprağa bağımlı ve zorunlu yükümlülükler altında yaşadığı düzenin (serflik) sona ermesini talep etti. Krallık otoritesi kısa süreliğine sarsılsa da monarşi ayakta kaldı ve hanedan ya da anayasal düzeyde bir dönüşüm gerçekleşmedi.

Çin’deki Kızıl Sarıklılar Ayaklanması’ndan (1351–1368) farklı olarak, Avrupa’daki 14. yüzyıl ayaklanmaları yönetici hanedanların yerini almadı. Kızıl Sarıklılar hareketi, Yuan Hanedanı’nın çöküşüne doğrudan katkıda bulunmuş ve Ming Hanedanı’nın kurulmasına yol açmıştı (1368). Buna karşılık Avrupa’daki ayaklanmalar, siyasal egemenliğin yeniden kurulmasını değil, acil ekonomik ve toplumsal baskıların hafifletilmesini hedefliyordu. Mevcut monarşiler bu isyanları bastırarak ya da etkisiz hale getirerek daha geniş kurumsal yapıyı korumayı başardı.

Kızıl Sarıklılar hareketi, aynı dönemdeki Avrupa ayaklanmalarından nihai hedefi bakımından ayrılıyordu. Hareket, mevcut düzen içinde tavizler elde etmeyi değil, başarısız olduğu düşünülen bir hanedanın tamamen ortadan kaldırılmasını amaçlıyordu. Bu anlamda sınıfsal çatışma dikeydi. Hedef, ortak kurumlar içinde birbiriyle rekabet eden toplumsal gruplar değil, hanedanın kendisi ve onun temsilcileriydi.

Avrupa’da ise, aynı dönemde İngiltere Köylü Ayaklanması (1381), ağır vergi yükleri ve emek üzerindeki baskılar nedeniyle patlak verdi. Kara Veba’dan sonraki yıllarda (14. yüzyılın ortaları), nüfusun hızla azalması emekçilerin pazarlık gücünü artırmıştı. Buna karşılık, İngiliz Krallığı ve toprak sahipleri ücretleri denetim altında tutmaya ve geleneksel yükümlülükleri sürdürmeye çalıştı. Aynı zamanda, Yüz Yıl Savaşları’nı (1337–1453) finanse etmek amacıyla, her yetişkin bireyden alınan ve gelir farkı gözetmeyen vergiler tekrar tekrar uygulanmaya başlandı.

Ayaklanma, İngiltere’nin güneydoğusundan gelen köylüleri ve kentli emekçileri harekete geçirdi ve Londra’ya kadar ulaştı. Krallık görevlilerine saldırılar düzenlendi, vergi kayıtları yok edildi ve seçkinlerin otoritesini simgeleyen bazı yapılar hedef alındı. Kısa bir süre için yönetici sınıfın otoritesi sarsılmış gibi göründü.

Ayaklanma, monarşiyi ortadan kaldırmayı ya da mevcut siyasal düzenin yerine yenisini koymayı amaçlamıyordu. Talepler, vergilerin azaltılması, serfliğin sona erdirilmesi ve acil ekonomik baskıların hafifletilmesiyle sınırlıydı. Ayaklanma birkaç hafta içinde bastırıldı. Liderleri idam edildi ve krallık otoritesi yeniden tesis edildi. Zamanla bazı feodal uygulamalar gerilese de, siyasal sistemin kendisi ayakta kaldı. Sarsıntı durdu ve kurumsal süreklilik korunmuş oldu.

Devletin Çöküşü ile Anayasal Çatışma: 17. Yüzyıl

17. yüzyıldaki krizler, iki medeniyet arasındaki ayrışmayı daha da açık biçimde gösterir. Çin’de kıtlık, mali çöküş ve idari dağılma, Li Zicheng gibi isimlerin önderliğinde kitlesel ayaklanmalara yol açtı. İsyancı güçler 1644’te Pekin’i ele geçirerek Ming Hanedanlığı’na son verdi. Ancak, isyancı yönetim uzun ömürlü olmadı. Qing Hanedanı müzakere yoluyla değil, fetih yoluyla ortaya çıktı ve merkezi imparatorluk düzenini yeniden kurdu.

Çin’de Ming Hanedanlığı’nın çöküşü sırasında yaşanan kitlesel huzursuzluk, kıtlık ve mali çöküş koşullarında devletin işlevini yitirmesinden kaynaklanıyordu. Amaç, artık yönetemediği düşünülen bir rejimin devrilmesiydi. Buna karşılık, İngiltere’de çatışma, devletin çöküşüne karşı değil, egemen gücün nasıl ve kim tarafından kullanılacağı üzerineydi. Mücadele, devletin varlığına değil, devletin kontrolüne odaklanmıştı.

Avrupa’da aynı yüzyılda yaşanan benzer krizler çok farklı sonuçlar doğurdu. İngiltere’de monarşi ile parlamento arasındaki uzun süredir biriken gerilimler, 1600’lü yılların başlarında (17. yüzyılın başı) daha da keskinleşti. Vergilendirme, din politikası ve kralın yetkilerinin sınırları üzerine çıkan anlaşmazlıklar, zamanla açık çatışmaya dönüştü. Bu gerilimler İngiliz İç Savaşı’na (1642–1651) yol açtı.

Savaş, Kral I. Charles’a bağlı güçlerle parlamento yanlıları arasında yürütüldü. Yıllar süren çatışmaların ardından Parlamento tarafı üstün geldi. Tarihte benzeri görülmemiş bir biçimde kral yargılandı ve idam edildi (1649) ve monarşi kaldırıldı. İngiltere, Commonwealth adı altında bir cumhuriyet ilan etti (1649–1660). Bu dönem, monarşik yönetimde geçici ama son derece önemli bir kopuş anlamına geliyordu.

Monarşi daha sonra yeniden kurulmuş olsa da (1660), bu çatışma kalıcı anayasal sonuçlar doğurdu. Parlamentonun vergilendirme ve yönetim üzerindeki yetkileri güçlendi ve kralın hukukun üzerinde olmadığı ilkesi kesin biçimde yerleşti. Bu durumda toplumsal ve siyasal çatışma, yalnızca bir yöneticiyi indirip yerine başka birini getirmekle sınırlı kalmadı. Kurumsal güç dengesi yeniden şekillendi ve devletin uzun vadeli yapısı değişti.

19. Yüzyıl: Taiping Ayaklanması ve Çin’de İsyanın Sınırları

On dokuzuncu yüzyıl, Çin tarihindeki en radikal ve en yıkıcı ayaklanmaya sahne oldu. Taiping Ayaklanması (1850–1864), Qing Hanedanlığı’nın orta döneminde patlak verdi. Bu dönem, hızlı nüfus artışı, toprak yetersizliği, ekonomik baskılar ve devlet üzerindeki artan mali yüklerle karakterize ediliyordu. Bu sorunlar, Afyon Savaşları’nın (1839–1842; 1856–1860) ardından yaşanan askeri yenilgiler ve yabancı müdahalelerle daha da ağırlaştı. Bu gelişmeler Qing yönetiminin otoritesini zayıflattı ve mevcut toplumsal yapıları sarstı.

Hareketin liderliğini, Hristiyanlığı kendine özgü biçimde yorumlayan ve ilahi bir görev taşıdığını ileri süren Hong Xiuquan üstlendi. Taiping ideolojisi, İncil’den alınan unsurlarla radikal toplumsal önerileri birleştiriyordu. Ayaklanma özellikle Çin’in güneyi ve orta bölgelerinde çok sayıda köylüyü, topraksız emekçiyi ve yerinden edilmiş insanı harekete geçirdi. Programı, toprağın yeniden dağıtılmasını, aile düzeninin yeniden örgütlenmesini ve yerleşik toplumsal hiyerarşilerin yıkılmasını içeriyordu.

Taiping yönetimi en güçlü olduğu dönemde geniş toprakları denetim altına aldı ve başkentini Nanjing’de kurdu (şehir 1853’te ele geçirildi). Uzun süren savaşlar kırsal alanların büyük bölümünü harap etti ve çok büyük can kayıplarına yol açtı. Ayaklanma, sahip olduğu geniş alanlara ve uzun süresine rağmen, sonunda Qing yönetimi tarafından, bölgesel orduların ve yabancı askeri desteğin yardımıyla bastırıldı. Çatışmanın sona ermesiyle birlikte (1864), imparatorluk yönetimi yeniden tesis edildi.

Taiping Ayaklanması’nın bastırılması, temsilci siyasal kurumların kurulmasına ya da kalıcı yapısal reformlara yol açmadı. Otorite merkezî yapısını korudu ve yönetim, daha sonra sınırlı idari ve askerî modernleşme girişimleri olsa da, imparatorluk çerçevesi içinde işlemeye devam etti.

Avrupa’da Hak Temelli Dönüş: 1848 Devrimleri

Aynı yüzyılda Avrupa’daki ayaklanmalar farklı bir yol izledi. Kıtanın büyük bölümünde siyasal huzursuzluk, 19. yüzyılın ortalarında yoğunlaştı ve 1848 Devrimleri’ne (1848–1849) ulaştı. Bu devrimler Fransa’da, Alman devletlerinde, Habsburg İmparatorluğu’nda ve İtalya’nın bazı bölgelerinde neredeyse aynı anda patlak verdi. Ekonomik sıkıntılar, işsizlik, gıda kıtlığı ve siyasal katılım talepleri bu hareketleri besledi.

Önceki köylü ayaklanmalarından farklı olarak, bu hareketler yalnızca kırsal kesimle sınırlı değildi. Kentli işçiler, öğrenciler, orta sınıf mensupları ve burjuvazinin bazı kesimleri sürece dâhil oldu. Talepler açık biçimde siyasal bir dil ile ifade ediliyordu. Göstericiler, yazılı anayasalar, temsilci meclisler, oy hakkının genişletilmesi, basın özgürlüğü ve monarşik yetkilerin sınırlandırılmasını talep etti. Bazı ülkelerde mevcut rejimler geçici olarak devrildi ya da reformlara zorlandı.

1848 Devrimleri’nin büyük bölümü birkaç yıl içinde bastırıldı ve muhafazakâr güçler yeniden denetimi ele geçirdi. Ancak bu durum, etkilerinin ortadan kalktığı anlamına gelmedi. Bu dönemde hazırlanan anayasalar sonraki hukuki düzenlemeleri etkiledi. Parlamenter kurumlar daha güçlü bir meşruiyet kazandı ve siyasal haklara dair dil Avrupa siyasetinin kalıcı bir parçası hâline geldi. Kısa vadeli kazanımlar geri alınsa bile, devrimlerin kurumsal ve düşünsel izleri 19. yüzyılın ikinci yarısındaki siyasal gelişmeleri şekillendirdi.

Fark yalnızca sonuçlarda değil, hedeflerde de yatıyordu. Taiping hareketi, yeni bir dini otorite altında ahlaki ve toplumsal bir yeniden düzen kurmayı amaçlıyor, mevcut hiyerarşilere meydan okuyordu. Ancak, temsilci siyasal kurumlar önermiyordu. Buna karşılık 1848 Avrupa devrimleri, doğrudan siyasal dışlanmayı hedef aldı. Temel talepleri katılımdı: anayasalar, oy hakkı ve yeniden yapılandırılmış devletler içinde hukuki eşitlik.

Ayaklanma, Meşruiyet ve Siyasal Kültür

Çin tarihinde, erken imparatorluk döneminden itibaren (Han Hanedanlığı’ndan, MÖ 2. yüzyıl–MS 2. yüzyıl, Qing Hanedanlığı’na kadar, 17.–19. yüzyıllar), toplumsal ayaklanmaların nedenleri dikkat çekici bir süreklilik göstermiştir. Halk hareketleri tekrar tekrar aşırı vergilendirme, zorla çalıştırma, toprağın güçlü ailelerin elinde toplanması, kıtlık dönemlerinde yardımın yetersiz kalması ve yerel yöneticilerin yolsuz ya da beceriksiz olduğu algısı nedeniyle ortaya çıkmıştır.

Bu şikâyetler nadiren resmî siyasal katılım ya da hukuki hak talepleri şeklinde dile getirilmiştir. Bunun yerine ahlaki ve pratik bir dil kullanılmıştır. Doğal afetler, gıda kıtlıkları, salgın hastalıklar ve toplumsal düzensizlik, yaygın biçimde yöneten hanedanın artık etkili ve adil biçimde yönetemediğinin işaretleri olarak yorumlanmıştır. Bu çerçevede siyasal meşruiyet, esas olarak sonuçlara göre değerlendirilmiştir: devletin düzeni sağlayabilmesi, halkın geçimini güvence altına alabilmesi ve ahlaki bir yönetim sürdürebilmesi.

Bu beklentiler karşılanmadığında ve düzensizlik yaygınlaştığında, ayaklanma meşru bir tepki olarak görülmüştür. İsyanlar, otoriteye karşı sürekli bir meydan okuma biçiminde değil, mevcut düzenin açık biçimde çöktüğü düşünülen anlarda ortaya çıkmıştır.

Avrupa’da Çatışma Yönetimi Olarak Haklar

Avrupa’da toplumsal huzursuzlukların biçimi zaman içinde farklı bir yönde gelişti. Geç Ortaçağ’dan itibaren (yaklaşık 13.–18. yüzyıllar), ayaklanmalar giderek hukuki dışlanma, keyfi yönetim ve eşitsiz siyasal temsil gibi konulara odaklandı. Ekonomik sıkıntılar ve vergiler çoğu zaman tetikleyici unsur olsa da, şikâyetler daha çok yerleşik geleneklerin, yasaların ya da ayrıcalıkların ihlal edilmesi üzerinden dile getirildi.

Bu gelişme, Avrupa’nın parçalı siyasal yapısıyla yakından bağlantılıydı. Otorite, krallar, soylular, kilise, kentler ve temsilci meclisler arasında bölünmüştü. Bu nedenle, çatışmalar çoğu zaman tüm siyasal düzeni hedef almak yerine belirli kurumlara yöneldi. Talepler ahlaki yargılardan çok, hukuk, gelenek ve pazarlık yoluyla belirlenmiş yetki sınırlarına dayandırıldı.

Bu dönüşümü gösteren önemli örnekler vardır. İngiltere’de krallık otoritesine karşı direniş, daha erken dönemde Magna Carta (1215) gibi resmî hukuki sınırlamalar üretmişti. Bu belge, kralın vergilendirme ve cezalandırma yetkilerine sınır getirdi. Daha sonraki çatışmalar, İngiltere Köylü Ayaklanması (1381) ve İngiliz İç Savaşı (1642–1651) gibi olaylarla birlikte, temsil ve egemenlik üzerine daha geniş tartışmalara dönüştü.

18. ve 19. yüzyıllara gelindiğinde, Avrupa’daki siyasal çatışmalar hak temelli bir dil kullanmaya başladı. Anayasa talepleri, temsilci meclisler ve oy hakkının genişletilmesi, toplumsal grupların taleplerini iletebilecekleri kurumsal kanalların varlığını yansıtıyordu. Ayaklanmalar bastırılsa bile, bu süreçte gelişen hukuki ve siyasal dil Avrupa’nın siyasal gelişimini etkilemeye devam etti.

Ortaçağ döneminde, ne Avrupa’da ne de Çin’de siyasal çatışmalar haklar üzerinden ifade ediliyordu. Her iki bölgede de Ortaçağ ayaklanmaları esas olarak vergi, zor kullanma, kıtlık ve idari kötüye kullanım tepkileriydi. Hak temelli talepler Avrupa’da ancak daha sonra, erken modern dönemde ortaya çıktı. Bu süreç, kurumsal parçalanma, çoklu hukuk düzenleri ve uzun süreli anayasal çatışmaların sonucuydu.

Bu tarihsel süreç analizler, siyasal otorite ve toplumsal çatışmanın nasıl anlaşıldığına dair kalıcı bir kültürel farkı açıklamaya yardımcı olur.

Çin’de klasik siyasal düşünce uzun bir zaman diliminde gelişti. Özellikle Konfüçyüsçü düşüncenin oluştuğu dönemlerde (Zhou Hanedanlığı’nın son dönemi, yaklaşık MÖ 6.–3. yüzyıllar) ve bu düşüncenin imparatorluk devletine yerleştiği süreçte (Han Hanedanlığı’ndan itibaren, MÖ 2. yüzyıl), toplumsal uyum, hiyerarşik ilişkiler ve her bireyin rolüne bağlı ahlaki sorumluluk ön plandaydı.

Bu çerçevede adalet, esas olarak ilişkiler üzerinden tanımlanıyordu. Yönetici ile yönetilen, ebeveyn ile çocuk, yaşlı ile genç arasındaki doğru ilişki düzeni, toplumsal istikrarın temeli olarak görülüyordu. Siyasal otorite, biçimsel kurallardan ya da bireysel haklardan çok, düzeni sağlayabilme, halkın geçimini güvence altına alabilme ve ahlaki açıdan kabul edilebilir bir yönetim sunabilme yeteneğine göre değerlendiriliyordu.

Hukuk, bireyleri iktidara karşı koruyan bir araçtan ziyade, toplumun düzenlenmesi ve istikrarın korunması için devlet tarafından kullanılan idari bir araç olarak işlev görüyordu. Köylüler, tüccarlar ya da kentler gibi toplumsal grupların, şikâyetlerini müzakere edebilecekleri özerk siyasal kurumları bulunmadığı için, çatışmalar çoğu zaman keskin ve ikili biçimler aldı. İstikrar dönemleri uyum ve kabullenme ile geçerken, ağır bozulma dönemleri düzeni yeniden kurmayı amaçlayan ayaklanmalara yol açtı.

Avrupa toplumları ise, çok farklı tarihsel koşullar altında başka bir siyasal mantık geliştirdi. Erken Ortaçağ’dan itibaren (yaklaşık 9.–15. yüzyıllar), siyasal otorite Avrupa’da parçalı kaldı. Güç, krallar, soylular, kilise, kentler ve daha sonra temsilci meclisler arasında paylaşıldı. Hukuk tekil değil, çokluydu. Farklı yargı alanları, yerel gelenekler ve pazarlıkla belirlenmiş ayrıcalıklar bir arada var oldu.

Bu parçalı yapı içinde çatışma istisna değil, süreklilik gösteren bir durumdu. Vergilendirme, askerlik yükümlülükleri, dinî yetki ve veraset gibi konular yüzyıllar boyunca tekrar tekrar tartışma konusu oldu. Hiçbir otorite gücü tek başına elinde tutmadığı için, toplumsal gruplar mevcut hukuki geleneklere, belgelere ve temsilci kurumlara dayanarak yöneticilere karşı talepler ileri sürebildi.

Bu bağlamda haklar, öncelikle soyut ahlaki ilkeler olarak ortaya çıkmadı. Tarihsel olarak, çatışmayı düzenlemek ve keyfi gücü sınırlamak için kullanılan pratik araçlar olarak gelişti. Hukuki güvenceler, ayrıcalıklar ve daha sonra bireysel haklar, rakip otoriteler ve toplumsal gruplar arasındaki ilişkileri dengeleyen araçlar olarak işlev gördü. Zamanla, özellikle erken modern dönemden itibaren (16.–18. yüzyıllar), bu araçlar daha genel ve kurallı hâle geldi ve anayasal yönetimin temelini oluşturdu.

18. ve 19. yüzyıllarda (18.–19. yüzyıllar), hak temelli dil Avrupa siyasal hayatının merkezine yerleşti. Temsil, hukuki eşitlik ve siyasal katılım talepleri, hukukun yalnızca düzeni sağlamak için değil, parçalı bir siyasal yapı içindeki kalıcı çatışmaları yönetmek için de kullanıldığı uzun bir tarihsel sürecin ürünüydü.