Parçalı Karşılıklı Bağımlılığın Yeni Dengesi

Soğuk Savaş sonrası hiper-küreselleşme, ticaretin politik olarak nötr olduğu ve sınırların önemini yitirdiği varsayımına dayanıyordu. Bu varsayım artık geçerliliğini yitirmiştir.

Küresel ekonominin değişen yapısını açıklamak amacıyla üç ayrı analiz hattı ortaya çıkmıştır:

• Sınır ötesi üretimin teknolojik genişlemesi

• Ulus-devletin ortaya koyduğu siyasal kısıtlar

• Karşılıklı bağımlılığın stratejik bir güç kaynağına dönüşmesi

Bu makale, bu üç hattı bir araya getirerek, etkileşimlerinin yeni bir sistemik denge ürettiğini savunmaktadır: parçalanmış karşılıklı bağımlılık.

Bu üç hat, küresel sistemin analitik olarak ayrı ancak birbirine bağlı boyutlarına karşılık gelmektedir.

Birincisi, Richard Baldwin ile ilişkilendirilen yaklaşım olup ardışık “ayrışma” (unbundling) süreçlerinin sınır ötesi üretimin kapsamını ve derinliğini nasıl genişlettiğini açıklamaktadır.

İkincisi, Dani Rodrik tarafından formüle edilen ve bu genişlemenin siyasal sınırlarını küreselleşme, ulusal egemenlik ve demokratik siyaset arasındaki yapısal gerilim üzerinden tanımlayan yaklaşımdır.

Üçüncüsü ise, Henry Farrell ve Abraham Newman tarafından geliştirilen ve yoğun karşılıklı bağımlılık ağlarının, stratejik darboğaz noktaları üzerindeki kontrol yoluyla nasıl asimetrik güç ürettiğini gösteren çerçevedir.

Bu boyutlar birlikte ele alındığında, teknolojik entegrasyonun derinleşmeye devam ettiği ancak giderek daha fazla siyasal otorite ve stratejik rekabet tarafından şekillendirildiği ve sınırlandığı bir sistemi tanımlamaktadır.

"Üçüncü Ayrışma" ve "Globotics" Sarsıntısı

Richard Baldwin’in teorik çerçevesi, üretim ve tüketimin entegrasyonuna dair üç farklı "ayrışma" (unbundling) olarak kategorize edilen tarihsel-teknolojik bir sınıflandırma sunmaktadır.

Birinci Ayrışma (Üretim ve Tüketimin Mekânsal Ayrımı): 19. yüzyılda, buhar gücüyle çalışan taşımacılığın maliyetlerinde görülen dramatik düşüşle başlayan bu evre, üretimin nihai tüketiciden coğrafi olarak uzaklaşmasına yol açmıştır. Bu süreç, koordinasyon maliyetlerini en aza indirmek için üretimin "tek fabrika veya şehir içinde kümelenmesi" gerekliliğini korurken "nihai mal ticareti" ve "sanayileşmiş ulus devletlerin" yükselişi ile karakterize edilen "eski küreselleşme dönemini" beslemiştir.

İkinci Ayrışma (Üretim Aşamalarının Mekânsal Ayrımı): 20. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan BİT (Bilgi ve İletişim Teknolojileri) devrimi, "fikir ve bilgi" taşıma maliyetlerini düşürmüştür. Bu durum, üretim süreçlerinin mekânsal olarak parçalanmasını ve farklı coğrafyalara dağılmasını sağlamıştır. Firmaların üretim süreçlerindeki belirli aşamaları ayrıştırmasına ve "emek yoğun görevleri" "gelişmekte olan ülkelere" kaydırmasına (offshoring) imkân tanımıştır. "Parçaların ve bileşenlerin ticaretinin", "nihai ürün ticaretinin" yerini aldığı bu evre "teknik bilgi birikimi ile sermayenin derin bir sınır ötesi iç içe geçmişliği" halini yaratarak "küresel değer zincirlerini" (GVC) ortaya çıkarmıştır.

Üçüncü Ayrışma (Emek ve Emekçinin Mekânsal Ayrımı): Günümüzde, "dijital küreselleşme" ve "robotik otomasyonun" yakınsaması olan "globotics" kavramı çerçevesinde yönlendirilen bir evreye girilmiştir. Bu ayrışma, "yüz yüze" iletişim maliyetini düşürerek Baldwin’in "telemigrasyon" (uzaktan göç) olarak adlandırdığı bir kavramla hizmet sektörü emeğinin işçinin fiziksel göçü olmaksızın uluslararası arbitrajına izin vermektedir. Önceki aşamaların aksine "üçüncü ayrışma", hizmet ekonomisindeki "zihinsel emeği" hedef almakta ve hizmeti, sağlayıcının fiziksel konumundan koparmak için dijital platformları kullanmaktadır.

Richard Baldwin'in World War Trade (Dünya Ticaret Savaşı) kitabında savunduğu üzere, küresel değer zincirlerinin (GVC) evrimi, geleneksel "ithalatçı" ve "ihracatçı" ulus ayrımının temelden çökerek yerini derin ve karşılıklı bir bağımlılığa bıraktığı "yapısal bir olgunluk" aşamasına ulaşmıştır. Bu evrim, sıklıkla "ihracat yapabilmek için ithalat yapma zorunluluğu" ile özetlenen "sistemik bir döngüsellik" yaratmıştır.

Sistemik döngüsellik üç temel dinamiğe işaret etmektedir:

• Ara Malı Bağımlılığı: Modern imalat, diğer bir ifadeyle giderek artan bir şekilde hizmet sektöründeki "globotics" (küresel robotik) süreci, artık yerli ham maddelerden nihai ürünler üretmemektedir. Bunun yerine firmalar, ürünleri rekabetçi fiyatlarla bir araya getirmek için karmaşık "uluslararası ağları" yönetmektedir. Bir ulusun fabrikalarından çıkan ürünlerin çok büyük bir kısmı fiziksel ve "fikri olarak yabancı girdilerden oluşmaktadır”.

• Tedarik Zincirinin Silah Haline Getirilmesi: Baldwin, 21. yüzyılda dünyanın en büyük ithalatçısının (ABD) ve en büyük ihracatçısının (Çin) bu döngüsel sistemdeki rollerinin kendilerine ekonomik baskı araçları sağladığını keşfettiklerini belirtmektedir. ABD, geleneksel olarak pazar büyüklüğünü gümrük vergileri yoluyla "ithalatını silah haline getirmek" için kullanırken Çin, kritik ara mallar üzerindeki stratejik kontrolleriyle "ihracatın silah haline getirilmesine" öncülük etmiştir. Farrell ve Newman'ın teorileştirdiği üzere, "karşılıklı bağımlılığın silah haline getirilmesi", devletlerin finansal takas sistemleri veya kritik girdi merkezleri gibi küresel ağlardaki "darboğazları" (chokepoints) sınır ötesi otorite kurmak için kaldıraç olarak kullanmasıyla gerçekleşmektedir.

• Asimetri Yoluyla Çatışma Üstünlüğü (Escalation Dominance): "İhracat için ithalat" döngüselliği, taraflardan biri değer zincirindeki benzersiz bir düğüm noktasını kontrol ettiğinde stratejik bir "can damarı hakimiyeti" yaratmaktadır. Amerikalı üreticiler, gündelik arazi araçlarından savaş uçaklarına ve nükleer denizaltılar gibi gelişmiş savunma sistemlerine kadar geniş bir üretim alanında Çin sanayi girdilerine (nadir toprak mıknatısları gibi) bağımlıdırlar. Bu girdiler vazgeçilmez olduğundan ve alternatifleri bulunmadığından girdi ihracatını kontrol eden ulus, ekonomik zorlanmaya daha uzun süre dayanma ve karşı tarafı geri adım atmaya zorlama yeteneği olan "çatışma üstünlüğü" (escalation dominance) kazanmaktadır. Akademik ifadeyle bu, basit ticari bağımlılıktan “asimetrik ağ yapıları”na geçişi temsil etmektedir. Burada, küresel değer zincirleri artık verimlilik için kullanılan tarafsız yollar değil, "darboğazları" olan merkezi ağlar olarak görülmektedir. Farrell ve Newman'ın anlattığı üzere bir ağ, mimari olarak tek taraflı olduğunda merkezi düğümler üzerinde hukuki denetim ve kontrol yetkisine sahip olan devlet, benzersiz bir yapısal güç elde ederek karşılıklı bağımlılığı bir zorlama aracına dönüştürmektedir.

Mevcut konjonktürde, hizmet odaklı ekonomilerin dahi yerel sanayi tabanları küresel dijital ve fiziksel girdi ağlarıyla iç içe geçmiş durumdadır. Ancak bu dijital ve maddi akışlar ulusal altyapı ve güvenlik için kritik hale geldikçe ulus devletin siyasi sınırlarıyla çatışmaktadır. Bu çatışma, ulusların bu "sistemik döngüselliğin" doğasında var olan kırılganlığı azaltmak için "ticaret politikası sığınaklarına" (trade-policy bunkers) ve "kural temelli öngörülebilirlik havuzlarına" (pools of rules-based predictability) çekilmesiyle söz konusu bağımlılıkların parçalı bir şekilde yeniden yönlendirilmesine zemin hazırlamaktadır.

Siyasi Bir Sınır Olarak Rodrik Üçlemesi

Baldwin’in belirttiği üçüncü ayrışmanın teknolojik ivmesine rağmen küresel sistem "Rodrik sınırı" olarak adlandırılabilecek noktaya çarpmaktadır. Dani Rodrik’in "küreselleşme üçlemesi" (globalization trilemma), uzlaştırılamaz bir gerilimi ortaya koymaktadır: Bir ulus aynı anda hiper-küreselleşmeyi, egemen ulus devleti ve demokratik kitle siyasetini sürdüremez. "Eski küreselleşme"nin önceki döneminde, uluslararası liberal düzen bir "aydınlanmış öz-çıkar" (enlightened self-interest) mutabakatı ile ayakta tutulmuştur.

Akademik bağlamda “aydınlanmış öz-çıkar”, ulus devletlerin benimsediği stratejik bir yaklaşımdır. Bu yaklaşıma göre, devletler üretimin yurt dışına kayması veya yerel sanayilerin zayıflaması gibi kısa vadeli ekonomik kayıpları kabul ederler. Buradaki temel düşünce, kurallara dayalı ve entegre bir küresel pazarın korunmasının uzun vadede ülkenin asıl çıkarlarına hizmet edeceğidir. Bu "aydınlanma", ticaretten elde edilen toplam kazançların (artan verimlilik, düşük tüketici fiyatları ve jeopolitik istikrar gibi) küreselleşmenin "kaybedenlerini"  yeniden yerel bölüşüm ve sosyal güvenlik ağları yoluyla tazmin etmek için nihayetinde yeterli fazlayı yaratacağını varsayar.

Ticaretin serbestleşmesi yerini hizmetlerin ve fikri mülkiyetin derin entegrasyonuna dayalı “yeni küreselleşmeye” bıraktığında aydınlanmış öz-çıkar mekanizması da geçerliliğini yitirmiştir. Orta sınıf için beklenen "tazminat" büyük ölçüde teorik kalırken yerel maliyetler hayati bir hal almıştır. Örgütlü emek ve orta sınıf, hiper-küreselleşmeyi refaha giden ortak bir yol olarak değil, "sistemik bir maruziyet" olarak algılamaya başlamıştır. Oluşan algı, yerel sosyal mutabakata, ücret istikrarına ve demokratik iradeye yönelik doğrudan bir tehdit yönündedir.

Bu fikir birliğinin erozyona uğraması, devlet davranışlarında köklü bir kaymayı beraberinde getirmiştir. En dikkat çekici olanı, Amerika Birleşik Devletleri'nin küresel entegrasyonun "mimarı" rolünden, kurallara dayalı eski düzenin "kundakçısı" rolüne savrulmasıdır. Devlet, ulusal güvenliği, yerel sanayi dayanıklılığını ve "orta sınıfın hoşnutsuzluğunu" gidermeyi önceliklendirerek küresel piyasa verimliliği arayışını fiilen terk etmiştir. Rodrik üçlemesinde bu durum yerel meşruiyeti korumak adına "hiper-küreselleşme" köşesinden kasıtlı olarak feragat ederek ulus devlet ve demokratik siyaset köşelerine doğru belirleyici bir geri çekilmeye işaret etmektedir.

Ortaya Çıkan Olgu: Parçalı Karşılıklı Bağımlılık

Parçalı karşılıklı bağımlılık, küresel ekonominin sınır ötesi üretim ağlarının yapısal olarak vazgeçilmez kalmaya devam ettiği, ancak siyasi olarak sınırlandırılmış ve güvenlik filtresinden geçirilmiş bloklar halinde yeniden organize edildiği bir yapılanmayı ifade eder. Bu dengede, karşılıklı bağımlılık gerilemez, yeniden yapılandırılır. Küresel değer zincirlerinin verimlilik mantığı devam etmektedir. Ancak, bu mantık artık hukuki denetim ve kontrol yetkisi (jurisdiction), dayanıklılık ve stratejik kontrol değerlendirmelerine tabidir.

Küresel politik ekonomideki geçişin otarşiye (kendi kendine yetrlilik) veya ikili bir izolasyona dönüş anlamına gelen topyekûn bir "kopuş" (decoupling) değil, "parçalı karşılıklı bağımlılığın" doğuşu olduğu fikri genel olarak kabul görmüş durumdadır. Bu durum, Baldwin’in üçüncü ayrışmasının sistemik verimliliklerinin korunduğu, ancak stratejik ve yüksek güvenli bloklar içinde sıkı bir şekilde hukuki denetim ve kontrole (Jurisdictionalization) tabi tutulduğu yeni bir kurumsal dengeyi temsil etmektedir.

a) Değer Zincirlerinin Hukuki Denetim ve Kontrole Tabi Tutulması

Hiper-küreselleşme döneminde değer zincirleri, coğrafi konumun karşılaştırmalı üstünlük ve işlem maliyetleri tarafından belirlendiği "piyasa odaklı" bir mantıkla yönetilmekteydi. Parçalı karşılıklı bağımlılık altında ise bu zincirler güvenlik merkezli bir filtrelemeye tabi tutulmaktadır. Karşılıklı bağımlılık devam etmektedir. Zira, "ihracat yapmak için ithalat yapma zorunluluğu" döngüsü, kendi kendine yeterliliği çoğu ulus için matematiksel ve ekonomik olarak imkansız kılmaktadır. Ancak, bu entegrasyon artık düzenleyici uyum ve birlikte çalışabilirlik standartlarıyla sınırlandırılmıştır. Bu değişim, katılımın temel belirleyicisinin artık sadece maliyet verimliliği değil, jeopolitik yakınlık ve ortak hukuki denetim ve kontrol olduğu "küresel değer zincirlerinden", "hizalanmış değer zincirlerine" (aligned value chains) geçişi yansıtmaktadır.

b) Domino Bölgeselciliği ve "Dijital Sığınakların" Mimarisi

Parçalanma, evrimleşen “domino bölgeselciliği” (domino regionalism) kavramı ve “stratejik minilateralizm”in yükselişi ile ampirik olarak kanıtlanmaktadır.

Domino bölgeselciliği, ticaret bloklarının "bulaşıcı" bir şekilde yayılmasını ifade eder. Bu süreçte büyük bir ticaret anlaşmasının kurulması, dışarıda kalan ülkeler için ekonomik izolasyondan kaçınmak adına rakip bloklar kurma veya mevcutlara katılma konusunda savunma amaçlı bir zorunluluk yaratır.

Stratejik minilateralizm ise, dijital standartlar ve güvenlik uyumu gibi karmaşık konularda daha hızlı hareket edebilen, daha küçük ve yüksek güvenli "gönüllüler koalisyonları" lehine, geniş kapsamlı küresel müzakerelerden kasıtlı olarak uzaklaşılmasıdır.

Dünya Ticaret Örgütü'nün (DTÖ) çok taraflı çerçevesi, kendi ölçeği ve fikir birliği eksikliği nedeniyle felç olmuşken uluslar daha küçük ve işlevsel "kurallara dayalı öngörülebilirlik havuzlarına" yönelmektedir. CPTPP ve RCEP gibi minilateral düzenlemeler artık yalnızca ticari ayrıcalıklar sunan yapılar değildir. Bu yapılar, parçalanmış bir dünyada "üçüncü ayrışmanın" hayatta kalması için gereken hukuksal kesinliği sağlayan kurumsal "çapalar" görevi görmektedir.

Söz konusu domino etkisi, geleneksel olarak çoklu hizalanmadan faydalanan Vietnam, Hindistan, Brezilya ve Türkiye gibi "salıncak devletler" (swing states) üzerinde ciddi bir baskı oluşturmaktadır. Parçalı karşılıklı bağımlılık çağında bu uluslar giderek daha ikili bir seçimle karşı karşıya kalmaktadır. Ya yerel düzenleme ve güvenlik protokollerini birincil bir "sığınak" ile uyumlu hale getirecekler ya da üçüncü ayrışmanın yüksek değerli dijital akışlarından sistemik olarak dışlanma riskini göze alacaklardır. Bu aktörler için risk artık sadece pazar erişimi kaybı değildir. Baskın küresel unsurlarla  birlikte teknik çalışabilirliğin (interoperability) yitirilmesidir.

Söz konusu yapılar yalnızca ticaret blokları değildir. Bu yapılar katılımcıların veri gizliliği, fikri mülkiyet ve emeğin korunması konusundaki ortak standartlar aracılığıyla Rodrik açmazını çözdükleri ve Baldwin’in dijital ayrışmasının gelişebildiği kontrollü ortamlardır. Diğer bir ifadeyle, "dijital sığınaklardır."

c) Stratejik Silolaşma Yoluyla Üçlemenin Çözümü

Parçalı karşılıklı bağımlılık, Rodrik’in küreselleşme üçlemesine pragmatik bir çözüm sunmaktadır. Devletler, hiper-küreselleşmeden geri çekilip güvenilir bloklar içinde seçici entegrasyona yönelerek ulus devlet ve yerel siyaset köşeleriyle ilişkili politika alanını (policy space) yeniden kazanmaya çalışmaktadır. Kritik bağımlılıklarının, üzerinde siyasi nüfuz sahibi oldukları veya kurumsal uyum içinde bulundukları hukuki denetim ve kontrol alanlarında (jurisdictions) yer almasını sağlayarak "stratejik özerklik" elde etmeye çalışmaktadırlar. Bu durum, daha önce küresel piyasaların "altın deli gömleği”ne (golden straitjacket) teslim edilen düzenleyici ve güvenlik standartları üzerinde yerel kurumların yeniden denetim kurmasına olanak tanımaktadır. Böylece, 2010’ların popülist tepkisini besleyen sistemik "maruziyeti" hafifletmektedir.

Bu bağlamda, demokratik siyaset köşesinin yeniden kazanılması, mutlaka liberal-demokratik normların küresel bir dirilişi anlamına gelmez. Rejim tipinden bağımsız olarak bir devletin kendi özgün yerel sosyal uzlaşısını koruma ve uygulama kapasitesi olan “egemen siyasi irade”nin (sovereign political agency) restorasyonu anlamına gelir. Entegrasyonu güvenilir bloklar içinde silolaştıran devletler yerel istikrarı, emeğin korunmasını veya ulusal güvenliği hiper-küreselleşmenin katı ve "herkese uyan tek reçete" dayatmalarına tercih edebilecekleri "politika alanını" yeniden ele geçirirler.

Sonuç olarak, örgütlü emek ve orta sınıf, hiper-küreselleşmeyi refaha giden ortak bir yol olarak değil, sistemik bir maruziyet olarak algılamaya başlamıştır. Bu durum, kurumsal reformlar yoluyla değil, ulusal egemenliğe dönüş talep eden popülist bir tepkiyle "demokratik siyaset" köşesinin geri alınması sürecini tetiklemiştir. Rodrik’in Straight Talk on Trade kitabında savunduğu gibi, istikrarlı bir dünya ekonomisinin bekâsı artık uluslara küresel entegrasyonu yerel sosyal kapsayıcılıkla uzlaştırabilecekleri "politika alanının" sağlanmasına bağlıdır.