Mavi Anadolu'nun Ötesinde: Medeniyet, Tarih ve Ortak Miras Üzerine Bir Deneme

Elimde kitaplarım ve notlarımla antik kentleri gezmek hayatımın en keyifli anlarını sundu bana.

Anadolu, tarihin farklı kültürel katmanlarını görebilmek için muazzam bir zenginlik sunuyor. Aynı coğrafyada Hititleri, Karyalıları, Likyalıları, Frigleri, İyonları, Persleri, Romalıları, Bizans'ı, Selçukluları ve Osmanlıları düşünmek, tarihin doğrusal değil, birikimli ilerlediğini gözler önüne seriyor. Anadolu'nun birbirinden tamamen farklı kültürlere ev sahipliği yapmış olması tarihe bakmayı öğrenmenin muhteşem yollarından biri.

Anadolu'nun en büyük zenginliği, birbirinden farklı medeniyetlerin aynı coğrafyada üst üste birikmiş olmasıdır. Bu topraklar, Akdeniz'de yaşamış çok farklı medeniyetleri ve bir dönemin "bilinen dünyasını" anlamak için eşsiz bir mercek sunuyor.

Efes'i, Halikarnassos'u, Gordion'u, Antakya'yı ya da Roma'yı anlamaya çalışırken Kleopatra'yı, Julius Caesar'ı, Büyük İskender'i, Ptolemaios (Batlamyus) Hanedanı'nı, Homeros'u, Herodotos'u ya da Halikarnassoslu Dionysios'u okumadan ilerlemek mümkün değil. Bu isimler, birbirleriyle konuşan medeniyetlerin parçalarıdır.

Mesleğim olan iktisadı anlamaya çalışırken tarih okumalarının bana ne kadar büyük katkı sağladığını anlatmakta zorlanıyorum. Bugün iktisadın hâkim varsayımları düşünsel düzeyde kökten sorgulanırken, ekonomik kurumların tarihsel oluşumunu ancak bu uzun kültürel süreklilik içerisinde anlamlandırabiliyorum.

Bazen Milet'te başlayan bir düşünce çizgisinin yüzyıllar sonra Floransa'da, Amsterdam'da veya Londra'da bambaşka biçimlerde yeniden ortaya çıktığını görmek bana herhangi bir iktisat kitabından çok daha fazla şey öğretiyor.

Mavi Anadolu adı verilen fikrin en önemli katkısı, Anadolu'ya medeniyetlerin üst üste biriktiği ortak bir hafıza olarak bakmayı önermesiydi. Mavi Anadolu'nun en önemli özelliği, tarihsel sürekliliği etnik kökende değil, kültürel üretimde aramasıdır.

Bu düşünce, çoğu zaman sanıldığı gibi tek bir kitapla ya da tek bir manifesto ile ortaya çıkmadı. 1940'lı yılların sonlarından başlayarak özellikle 1950 ve 1960'lı yıllarda Cevat Şakir Kabaağaçlı, Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu'nun yazıları, çevirileri, denemeleri ve birlikte gerçekleştirdikleri mavi yolculuklar sırasında yavaş yavaş şekillendi. Hareketin düşünsel omurgasını Cevat Şakir'in Anadolu Tanrıları, Anadolu Efsaneleri ve daha sonra derlenen Düşün Yazıları, Azra Erhat'ın Mavi Anadolu ve Mavi Yolculuk kitapları ile Sabahattin Eyüboğlu'nun Anadolu ve hümanizm üzerine denemeleri oluşturdu.

Bu metinler dikkatle okunduğunda ortak bir düşünce belirginleşiyor. Anadolu, insanlık tarihinin en önemli kültürel üretim alanlarından biridir. Homeros'un dünyası Anadolu'dur. İlk doğa filozoflarının önemli bir bölümü İyonya'da yetişmiştir. Mitoloji, denizcilik, ticaret ve düşünce bu coğrafyada birbirini besleyerek gelişmiştir. Avrupa'nın klasik mirası anlatılırken yalnızca Atina'nın öne çıkarılması, onlara göre eksik bir tarih okumasıdır.

Azra Erhat'ın Mavi Anadolu'daki "Ne mutlu Anadoluluyum diyene" sözü bu bakış açısının özeti gibidir. Bu sözün merkezinde etnik köken değil, kültürel aidiyet vardır. Anadolu'nun binlerce yıllık birikimini sahiplenme çağrısıdır. Cevat Şakir'in eserlerinde de benzer bir yaklaşım görülür. O, Anadolu'yu Batı uygarlığının kenarında duran bir coğrafya olarak değil, onun oluştuğu başlıca merkezlerden biri olarak görür. Eyüboğlu ise hümanizmin yalnızca Avrupa'nın değil, Anadolu'nun da mirası olduğunu vurgular.

Kaynak: https://www.iskultur.com.tr/mavi-anadolu.aspx?srsltid=AfmBOorS-RQy48kMDInl9Eh2gI3h9I0g42Df2v7ZkW24Jbji3kW6Ww4u 

Mavi Anadolu düşüncesi bütünüyle yeni bir arayış değildi. II. Meşrutiyet yıllarında Yahya Kemal ve Yakup Kadri'nin öncülük ettiği Nev-Yunanîlik hareketi, Akdeniz'in klasik mirasıyla yeniden ilişki kurma çabasının ilk örneklerinden birini oluşturuyordu. Mavi Anadolu, bu arayışı Anadolu merkezli daha geniş bir tarih ve uygarlık perspektifi içinde yeniden yorumladı.

Mavi Anadolu düşüncesi belirli bir tarihsel bağlam içinde doğdu. Bir yandan Cumhuriyet'in kimlik ve tarih tartışmaları sürüyor, diğer yandan Hasan Âli Yücel döneminde klasik Yunan ve Latin eserleri Türkçeye kazandırılıyor, hümanizm ve Anadolu'nun antik mirası üzerine yoğun bir entelektüel ilgi gelişiyordu. Cevat Şakir, Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu'nun düşünceleri de bu kültürel atmosfer içinde şekillendi.

Kurucu metinlerde ağırlıklı vurgu, Anadolu'nun çok katmanlı kültürel mirasının sahiplenilmesidir. Bununla birlikte, özellikle Sabahattin Eyüboğlu'nun bazı metinlerinde "halkımızın tarihi Anadolu'nun tarihidir" gibi ifadeler, kültürel aidiyet ile tarihsel aidiyet arasındaki sınırın zaman zaman belirsizleşmesine yol açmıştır. Ancak bu metinlerde dahi Türklerin antik Anadolu halklarının biyolojik ya da etnik devamı olduğu yönünde sistematik bir tez ortaya konulmaz. Bu yorum, daha çok hareket üzerine yapılan sonraki tartışmalarda belirginleşmiştir.

Bir uygarlığın mirasına sahip çıkabilmek için onun soyundan gelmek gerekmez. Aristoteles yalnızca Yunanistan'ın mirası mıdır? Cicero yalnızca İtalya'nın mirası mıdır? Konfüçyüs yalnızca Çin'in midir? Bugün kimse matematiği yalnızca Mezopotamya'nın, demokrasiyi yalnızca Atina'nın ya da hukuku yalnızca Roma'nın sınırları içine hapsetmiyor. Büyük uygarlıklar onları üreten toplumların sınırlarını aşarak insanlığın ortak mirasına dönüşüyor. 

Anadolu'nun geçmişini sahiplenmek ile onun bütün tarihine organik olarak bağlı olduğumuzu iddia etmek arasında hiçbir bağlantı bulunmamaktadır. Selçuklu ile Anadolu’da başlayan Türk tarihi, 1071 öncesindeki Anadolu toplumlarıyla doğrudan tarihsel bir süreklilik kuramaz. Böyle bir iddia tarihsel kanıtlarla desteklenmiş değildir. Ancak, bundan çok daha önemli başka bir gerçek vardır.

Rönesans, yalnızca İtalya'nın ürünü değildir. Köklerini Milet'te, Efes'te, Bergama'da, İskenderiye'de ve Atina'da üretilen bilgi birikiminden almıştır. Aydınlanma düşüncesinin arkasında yalnızca Paris ya da Londra yoktur. Thales'in Milet'i, Aristoteles'in Atina'sı ve İskenderiye Kütüphanesi de vardır. Bugün modern bilimin, felsefenin ve siyasal düşüncenin beslendiği kaynakların önemli bir bölümü, Anadolu'nun da içinde bulunduğu bu Akdeniz dünyasında doğmuştur. Tarih, doğrusal değil, birikimli bir süreçtir.

İlyada'nın sonunda Hektor'un ölümü, Yaşar Kemal'in söylediği gibi Anadolu'nun ağıt kültürünün köklerini mi oluşturuyordu? Bunu kesin olarak bilemeyiz. Ancak, sorunun kendisi bile Anadolu'ya nasıl bakmamız gerektiğini göstermiyor mu?

Modern dünyada disiplinler birbirlerinden koparak ilerliyor. Tarih tarihçilerin, ekonomi iktisatçıların, felsefe filozofların alanı hâline geliyor. Oysa medeniyetler böyle oluşmadı. Milet'teki bir filozof aynı zamanda astronomiyle, siyasetle ve ticaretle ilgileniyordu. İskenderiye Kütüphanesi bilgiyi disiplinlere ayırmıyordu. Bugün yeniden ihtiyaç duyduğumuz şey de bu bütüncül bakış olabilir. İnsanlık, ihtisaslaşmak derken medeniyet inşa etme bilincini kaybetmiş olabilir mi?

Tarih yalnızca geçmişi anlatmaz. Bugünkü sosyal bilimlerin anlaşılmasının da ön koşuludur.

Bu toprakların geçmişi, tek bir milletin ya da tek bir devletin tarihi değildir. Farklı dillerin, dinlerin, ticaret yollarının, düşünce geleneklerinin ve medeniyetlerin üst üste birikmesiyle oluşmuş büyük bir kültürel hafızadır. O hafızanın her halkasıyla organik bağlarımız olmayabilir. Ancak, Anadolu'nun bize yüklediği en büyük sorumluluk burada başlar.

Geçmişi sahiplenmek, onu kendimize mal etmek değildir. Onu anlamak, korumak ve insanlığın ortak hafızasının bir parçası olarak gelecek kuşaklara aktarabilmektir.